Không ít doanh nghiệp, cán bộ quản lý hay người làm khoa học, công nghệ lo ngại: nếu đầu tư, thử nghiệm mô hình mới hoặc áp dụng giải pháp chưa có tiền lệ mà gây thiệt hại, dù không vụ lợi, có bị xử lý hình sự?
Nghị quyết 37/2026/QH16 của Quốc hội đặt ra cơ chế đặc thù để phân định rủi ro khách quan trong hoạt động kinh tế, đổi mới sáng tạo với hành vi vi phạm pháp luật.
1. Nghị quyết áp dụng khi nào, cho ai?
Nghị quyết được Quốc hội khóa XVI thông qua ngày 24/8/2026, có hiệu lực từ 1/9/2026 và thực hiện trong 3 năm. Nghị quyết áp dụng đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan đến vi phạm pháp luật về kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
2. Ba nguyên tắc cần lưu ý
Điều 3 đặt ra 6 nguyên tắc, trong đó đáng chú ý:
Hình sự hóa là biện pháp cuối cùng, ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính.
Không dùng Nghị quyết để xem xét lại nội dung bản án, quyết định kỷ luật đã có hiệu lực; nhưng có thể xem xét việc chấp hành hình phạt, miễn, giảm hình phạt hoặc xóa án tích nếu đủ điều kiện.
Không để chính sách bị lợi dụng để tham nhũng, tiêu cực, bao che vi phạm.
3. Khi nào được không truy cứu trách nhiệm hình sự?
Theo Điều 5, phải đồng thời đáp ứng các điều kiện luật định, trong đó có: không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; không có khiếu nại, tố cáo tồn đọng hoặc đã được giải quyết; không gây thất thoát, lãng phí hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.
Đây không phải cơ chế miễn trách nhiệm hình sự tự động. Điều 8 mới quy định việc miễn trách nhiệm hình sự trong quá trình tố tụng đối với trường hợp thuộc Điều 5.
4. Rủi ro khi ứng dụng công nghệ có được loại trừ trách nhiệm hình sự?
Điều 6 quy định trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự khi ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nếu:
Tuân thủ đúng quy trình, quy định, áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa nhưng vẫn xảy ra rủi ro;
Hoặc pháp luật chưa có quy định, quy định còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng thực tiễn và người thực hiện có cách làm đột phá vì yêu cầu cấp thiết, vì lợi ích chung, không tham nhũng và đáp ứng các điều kiện của Nghị quyết.
Vì vậy, “dám nghĩ, dám làm” không đồng nghĩa với được miễn trách nhiệm. Điều quan trọng vẫn là cách thức ra quyết định, quy trình thực hiện và các điều kiện mà Nghị quyết đặt ra.
5. Nếu hoạt động chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả?
Điều 7 cho phép tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự trong trường hợp hoạt động đang triển khai, chưa hoàn thành, hậu quả chưa được khắc phục do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có khả năng khắc phục và có cam kết cụ thể.
Tùy giai đoạn tố tụng, cơ quan có thẩm quyền thực hiện việc tạm đình chỉ giải quyết nguồn tin, điều tra, vụ án hoặc hoãn phiên tòa. Thời hạn tối đa là 2 năm.
Nếu khắc phục được toàn bộ hậu quả thì được xử lý theo cơ chế tương ứng của Nghị quyết; nếu không, vụ việc tiếp tục được giải quyết theo quy định chung và mức độ khắc phục được xem xét khi xử lý trách nhiệm.
6. Đã có bản án thì sao?
Nghị quyết không làm thay đổi nội dung bản án đã có hiệu lực. Tuy nhiên, Điều 10 cho phép xem xét hoãn hoặc miễn chấp hành hình phạt, giảm hình phạt và xóa án tích trong những trường hợp đáp ứng điều kiện của Nghị quyết.
7. Còn trách nhiệm kỷ luật?
Điều 11 quy định cơ chế tương ứng đối với người thuộc lực lượng vũ trang, cán bộ, công chức, viên chức: có thể được miễn kỷ luật hoặc tạm hoãn xem xét kỷ luật để khắc phục hậu quả nếu đáp ứng điều kiện tương ứng tại Điều 5, 6, 7.
Kết luận
Nghị quyết 37/2026/QH16 không phải “lá chắn” cho mọi sai phạm. Giá trị đáng chú ý của Nghị quyết là tạo cơ chế xử lý riêng đối với rủi ro khách quan trong hoạt động kinh tế, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhưng đi kèm những điều kiện rất cụ thể.
Với những hoạt động có yếu tố rủi ro, hồ sơ phê duyệt, quy trình ra quyết định, đánh giá rủi ro, biện pháp phòng ngừa và tài liệu thể hiện mục tiêu, hiệu quả của hoạt động nên được lưu giữ ngay từ đầu. Khi xảy ra thiệt hại, đây có thể là căn cứ quan trọng để xác định bản chất của hành vi và điều kiện áp dụng Nghị quyết.
Nếu khách hàng có vấn để cần thắc mắc, hãy liên hệ trực tiếp đến LEXREAL để đội ngũ luật sư chuyên nghiệp có thể được hỗ trợ nhanh chóng và kịp thời.
📞 Hotline: 094.757.6666
✉️ Email: lexreal.lawfirm@gmail.com
🌐 Website: lexreallaw.com
📍 Địa chỉ: Số 16 Nguyễn Thị Nhung, KĐT Vạn Phúc, phường Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh
