Trong một vụ đánh nhau, người trực tiếp gây thương tích thường là người bị chú ý đầu tiên. Tuy nhiên, phía sau hành vi đó có thể còn có người rủ rê, người chuẩn bị phương tiện, người đứng ngoài cảnh giới hoặc người chỉ huy cả nhóm. Những người này có bị xử lý giống nhau hay không?
Đây là những vấn đề thường gây nhầm lẫn khi tìm hiểu về trách nhiệm hình sự. Pháp luật không chỉ xem xét ai là người trực tiếp thực hiện hành vi, mà còn đánh giá sự thống nhất ý chí, vai trò và mức độ tham gia của từng người trong toàn bộ vụ việc.
1. Đồng phạm là gì?
Theo khoản 1 Điều 17 Bộ luật Hình sự năm 2015, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm. Như vậy, để xác định đồng phạm, không chỉ cần có nhiều người cùng xuất hiện trong một vụ việc. Cơ quan tiến hành tố tụng còn phải chứng minh những người này cùng cố ý tham gia thực hiện tội phạm, trong đó hành vi của mỗi người có sự liên kết với việc thực hiện tội phạm chung. Đồng phạm thường có ba dấu hiệu cơ bản:
Thứ nhất, phải có ít nhất hai người cùng tham gia thực hiện tội phạm.
Thứ hai, giữa những người này phải có sự cố ý, nghĩa là họ nhận thức được tính chất phạm tội của hành vi và cố ý tham gia vào việc thực hiện tội phạm.
Thứ ba, sự tham gia phải hướng đến cùng một tội phạm cụ thể.
Ví dụ: Một người rủ nhóm bạn đi đánh người, một người chở cả nhóm đến địa điểm, một người đứng ngoài cảnh giới và một người trực tiếp đánh nạn nhân. Nếu có căn cứ cho thấy họ đã biết và thống nhất việc đánh người từ trước, mỗi người có thể bị xem xét với vai trò đồng phạm dù không phải tất cả đều trực tiếp gây thương tích.
Ngược lại, nếu một người chở người khác đi hoặc cho mượn phương tiện nhưng không biết người kia sử dụng phương tiện đó để phạm tội thì không thể chỉ dựa vào hành vi này để xác định họ là đồng phạm. Yếu tố “cùng cố ý” là điều kiện quan trọng để phân biệt hành vi giúp sức với sự tham gia thông thường trong đời sống.
2. Đồng phạm được phân loại như thế nào?
Căn cứ khoản 3 Điều 17 Bộ luật Hình sự: Người đồng phạm gồm người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức.
Người tổ chức là người chủ mưu, cầm đầu hoặc chỉ huy việc thực hiện tội phạm. Đây thường là người khởi xướng kế hoạch, phân công nhiệm vụ hoặc điều hành những người khác. Người tổ chức không nhất thiết phải trực tiếp có mặt tại hiện trường nhưng vẫn có thể giữ vai trò quan trọng trong vụ án.
Người thực hành là người trực tiếp thực hiện tội phạm. Chẳng hạn, người trực tiếp đánh nạn nhân, lấy tài sản, đập phá tài sản hoặc thực hiện hành vi tấn công. Trong một vụ án có nhiều người trực tiếp hành động, có thể có nhiều người cùng giữ vai trò thực hành.
Người xúi giục là người kích động, dụ dỗ hoặc thúc đẩy người khác thực hiện tội phạm. Hành vi xúi giục có thể được thể hiện bằng lời nói, tin nhắn, lời hứa hẹn lợi ích hoặc việc khơi gợi sự thù tức nhằm khiến người khác phạm tội.
Người giúp sức là người tạo điều kiện về tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm. Người giúp sức có thể cung cấp phương tiện, chỉ địa điểm, báo tin về lịch trình của nạn nhân, đứng ngoài cảnh giới hoặc hỗ trợ người khác trong quá trình thực hiện tội phạm, nếu sự hỗ trợ đó được thực hiện với ý thức giúp cho việc phạm tội được thực hiện.
Ngoài ra, phạm tội có tổ chức là hình thức đồng phạm có sự câu kết chặt chẽ giữa những người cùng thực hiện tội phạm. Không phải mọi vụ án có nhiều người tham gia đều là phạm tội có tổ chức; cơ quan chức năng phải làm rõ mức độ phân công, cấu kết và điều hành giữa các thành viên.
3. Trách nhiệm hình sự của từng người được xác định theo quy định nào?
Đồng phạm là trường hợp từ 02 người trở lên cùng cố ý thực hiện một tội phạm. Tuy nhiên, việc có cùng tham gia một tội phạm không có nghĩa mọi người đồng phạm đều phải chịu trách nhiệm hình sự giống nhau hoặc nhận cùng một mức hình phạt.
Khi quyết định hình phạt, Tòa án phải căn cứ vào tính chất của đồng phạm, tính chất và mức độ tham gia phạm tội của từng người, đồng thời xem xét các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc về từng người.
Bên cạnh đó, mỗi người đồng phạm phải chịu trách nhiệm hình sự độc lập trong phạm vi hành vi và lỗi của mình. Người đồng phạm không phải chịu trách nhiệm hình sự về sự vượt quá của người đồng phạm khác.
Nguyên tắc này được quy định tại Điều 58 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017: “Khi quyết định hình phạt đối với những người đồng phạm, Tòa án phải xét đến tính chất của đồng phạm, tính chất và mức độ tham gia phạm tội của từng người đồng phạm. Các tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự thuộc người đồng phạm nào, thì chỉ áp dụng đối với người đó.”
Vì vậy, trong cùng một vụ án, người tổ chức, người thực hành, người xúi giục và người giúp sức có thể cùng bị xem xét trách nhiệm về tội phạm chung, nhưng mức độ trách nhiệm và hình phạt của từng người không mặc nhiên giống nhau.
Kết luận
Trong một vụ án có nhiều người tham gia, câu hỏi quan trọng không chỉ là “ai đã ra tay”, mà còn là “ai đã biết, ai đã bàn bạc và ai đã góp phần để hành vi xảy ra”. Pháp luật phân loại đồng phạm để không bỏ lọt người giữ vai trò phía sau, nhưng đồng thời cũng yêu cầu phải cá thể hóa trách nhiệm, tránh việc quy kết tất cả những người có liên quan như nhau.
Hiểu đúng quy định về đồng phạm giúp mỗi người nhận thức rõ giới hạn trách nhiệm của mình. Một lời rủ rê, một lần chở người đi gây án hay việc đứng ngoài cảnh giới tưởng như không trực tiếp gây hại vẫn có thể trở thành căn cứ pháp lý để xem xét trách nhiệm đồng phạm nếu chứng minh được sự cố ý và vai trò của người đó trong việc thực hiện tội phạm. Ngược lại, sự có mặt đơn thuần hoặc mối quan hệ quen biết không tự nó là căn cứ xác định đồng phạm nếu không có chứng cứ về sự cố ý cùng tham gia thực hiện tội phạm.
Nếu khách hàng có vấn để cần thắc mắc, hãy liên hệ trực tiếp đến LEXREAL để đội ngũ luật sư chuyên nghiệp có thể được hỗ trợ nhanh chóng và kịp thời.
📞 Hotline: 094.757.6666
✉️ Email: lexreal.lawfirm@gmail.com
🌐 Website: lexreallaw.com
📍 Địa chỉ: Số 16 Nguyễn Thị Nhung, KĐT Vạn Phúc, phường Hiệp Bình, TP. Hồ Chí Minh
