Phát hiện kẻ gian đột nhập vào nhà giữa đêm khuya hoặc đối mặt với đối tượng cướp giật trên đường vắng là những tình huống đe dọa trực tiếp đến tính mạng và tài sản. Bản năng sinh tồn tự nhiên của con người là chống trả. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử đã ghi nhận không ít vụ án thương tâm, nơi người dân từ vị trí là nạn nhân lại trở thành bị can trước pháp luật do thiếu hiểu biết về giới hạn của quyền tự vệ.
Hiểu đúng và hành động chuẩn mực theo quy định pháp luật không chỉ giúp bảo vệ an toàn cho bản thân mà còn tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có. Hiện nay, căn cứ pháp lý cần được đối chiếu là Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH ngày 05/9/2025 về Bộ luật Hình sự, trong đó hợp nhất các quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 và các văn bản sửa đổi, bổ sung có liên quan.
1. Thế nào là phòng vệ chính đáng?
Theo Khoản 1 Điều 22 Văn bản hợp nhất số 135/VBHN-VPQH, phòng vệ chính đáng được định nghĩa là hành vi chống trả một cách cần thiết của một cá nhân nhằm bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của bản thân, của người khác, hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức trước hành vi đang xâm phạm các lợi ích đó. Hành vi đáp ứng đủ điều kiện phòng vệ chính đáng sẽ không cấu thành tội phạm.
Để xác định một hành vi có phải là phòng vệ chính đáng hay không, cần xem xét trước hết hai vấn đề cốt lõi: hành vi xâm phạm đang ở thời điểm nào và mức độ chống trả có cần thiết hay không. Tuy nhiên, việc đánh giá không thể chỉ dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ mà phải đặt trong toàn bộ diễn biến của sự việc, bao gồm tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm, hoàn cảnh xảy ra sự việc và cách thức chống trả của người phòng vệ.
- Về thời điểm tác động: Hành vi xâm phạm của kẻ gian phải đang xảy ra hoặc có nguy cơ đe dọa xảy ra ngay tức khắc. Việc dùng vũ lực khi sự việc chưa bắt đầu hoặc đã hoàn tất đều không được coi là phòng vệ chính đáng.
- Về mức độ chống trả: Pháp luật chấp nhận việc sử dụng lực lượng phản kháng để triệt tiêu sự tấn công, song việc áp dụng vũ lực chỉ được giới hạn ở mức độ cần thiết nhằm vô hiệu hóa mối đe dọa, bảo vệ sức khỏe, tính mạng và tài sản.
2. Khi nào thì bị coi là “vượt quá giới hạn”?
Sự hoảng loạn tột độ hoặc bức xúc tâm lý thường khiến nạn nhân mất kiểm soát, dẫn đến hành vi chống trả quyết liệt hơn mức cho phép. Khoản 2, Điều 22 Bộ luật Hình sự định nghĩa đây là sự chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm phạm. Trong thực tế, cơ quan điều tra thường đánh giá việc “vượt quá giới hạn” qua hai lỗi phổ biến sau:
Thứ nhất, phải xem xét tương quan giữa hành vi xâm phạm và cách thức chống trả trong hoàn cảnh cụ thể: Không thể chỉ căn cứ vào việc một bên sử dụng tay không còn bên kia sử dụng dao hoặc công cụ khác để kết luận ngay rằng hành vi chống trả là vượt quá giới hạn. Chẳng hạn, nếu người xâm phạm đang bóp cổ, vật ngã, tấn công liên tục hoặc đe dọa trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe của người phòng vệ thì việc sử dụng công cụ để thoát khỏi sự tấn công vẫn phải được đánh giá trong toàn bộ diễn biến cụ thể của sự việc.
Thứ hai, sai lệch về thời điểm phòng vệ: Đây là vi phạm thường gặp nhất. Khi kẻ trộm đã bị khống chế, ngã gục, hoặc đã vứt bỏ tài sản để tháo chạy, nghĩa là mối nguy hiểm đã chấm dứt. Bất kỳ hành động truy đuổi, đánh hội đồng nhằm mục đích trừng phạt, trút giận lúc này đều bị pháp luật xem là hành vi cố ý gây thương tích, thậm chí là tước đoạt mạng sống trái pháp luật.
3. Hướng dẫn ứng phó an toàn và tự vệ đúng luật
Để đối phó với tội phạm trong những tình huống khẩn cấp mà vẫn đảm bảo tuân thủ pháp luật, mỗi cá nhân cần nắm vững các nguyên tắc hành động sau:
- Ưu tiên vô hiệu hóa, tránh tước đoạt sinh mạng: Mục tiêu của hành động tự vệ là ngăn chặn, đẩy lùi sự tấn công và bảo vệ an toàn cho bản thân hoặc người khác. Trong tình huống nguy hiểm, hãy ưu tiên những biện pháp cần thiết để thoát khỏi sự tấn công, khống chế hoặc tước bỏ công cụ mà đối phương đang sử dụng, thay vì tiếp tục tấn công khi không còn nhu cầu tự vệ.
- Dừng lại ngay khi mối nguy hiểm qua đi: Khi hành vi xâm phạm đã chấm dứt, việc tiếp tục truy đuổi, đánh trả để trả đũa hoặc trừng phạt thường không còn thuộc phạm vi phòng vệ chính đáng. Trong trường hợp này, người bị hại nên ưu tiên bảo đảm an toàn, bảo vệ hiện trường, ghi nhận thông tin, tài liệu liên quan và nhanh chóng trình báo cơ quan Công an để được xử lý theo quy định pháp luật.
- Sử dụng công cụ phòng vệ hợp lý: Tránh để sẵn các loại vũ khí thô sơ, hung khí nguy hiểm có tính sát thương cao trong nhà với mục đích phòng thân, bởi ranh giới từ việc “dọa” đến việc tước đoạt mạng sống người khác trong cơn hoảng loạn là rất mong manh.
Kết luận:
Pháp luật luôn bảo vệ quyền tự vệ chính đáng của công dân, nhưng đặc quyền này đi kèm với ranh giới nghiêm ngặt nhằm ngăn chặn lạm dụng bạo lực. Khi đối mặt với nguy hiểm, sự bình tĩnh và quyết định “dừng lại đúng lúc” là yếu tố then chốt giúp bạn bảo vệ bản thân mà không vướng vòng lao lý. Việc trang bị kiến thức pháp luật cùng kỹ năng sinh tồn chính là lá chắn vững chắc nhất. Suy cho cùng, sự an toàn tuyệt đối không chỉ đến từ khả năng chống trả, mà còn từ tư duy cảnh giác, phòng ngừa từ xa và tinh thần thượng tôn pháp luật.
